O zasobie


Stare druki w zbiorach Biblioteki Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego.

Kolekcja starych druków licząca 1003 dzieła w 1105 woluminach z XVI-XVIII w. stanowi najcenniejszą część zbiorów BIH. Obok unikatowych egzemplarzy dzieł związanych ściśle z dziejami dawnej Rzeczypospolitej i jej wybitnych osobistości, takich jak król Stanisław August Poniatowski i Jan Heweliusz, zawiera w znacznej mierze cenne pomeranika i prussica pochodzące z dawnych historycznych kolekcji m.in. dawnej Biblioteki Senatu Gdańskiego i dawnej biblioteki zamku w Malborku. Oprócz pomników głównie dawnej historiografii i prawoznawstwa obejmuje także szereg rzadkich druków kartograficznych: atlasów, map i planów.

Ze względu na konieczność zapewnienia kolekcji najlepszych warunków przechowywania została ona w latach 2004-2008 przeniesiona do Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego jako depozyt BIH. w BUW udostępniana jest w Gabinecie Starych Druków. Katalog zbioru (tymczasem w postaci papierowej) dostępny jest zarówno w BIH, jak i w BUW. Na stronie www. Gabinetu Starych Druków BUW można też znaleźć więcej wzmianek o dziełach należących do kolekcji BIH.


Zarys historii zbioru i jego cymelia.

Część dzisiejszej kolekcji należała do BIH przed 1939 r. (w tym m.in. 48 wol. z księgozbioru Michała Dołęgi, szambelana króla Stanisława Augusta, które do Warszawy trafiły poprzez bibliotekę konwentu pijarów w Radomiu). Być może z tego zespołu pochodzi pozbawiony niestety oprawy egzemplarz Decisiones Johanna Koeppena, st. (1531-1611), zbioru prejudykatów wznowionego w Jenie w 1663 r. Egzemplarz ten, dotychczas nauce nieznany, nosi na karcie tytułowej notę własnościową Stanissław Poniatowski stolnik W(ielkiego) X(ięstwa) L(itewskiego) 22 Maj: 1762 a(nno). Należał on zapewne do najdawniejszej części prywatnego księgozbioru przyszłego króla Polski a stanowi interesujące świadectwo jego prawniczych zainteresowań. Do najwartościowszych druków z kolekcji BIH zalicza się unikatowy w Polsce egzemplarz jednego z najpiękniejszych kiedykolwiek wydanych wzorników pisma: Theatrum artis scribendi Jodocusa Hondiusa (Amsterdam 1594). Spośród natomiast wielu doborowych dzieł kartograficznych wspomnieć trzeba choćby rzadki egzemplarz atlasu Abrahama Orteliusa Theatrum orbis terrarum (Antwerpia 1579), zawierający 93 kolorowane mapy, czy też drugi spośród znanych egzemplarz planu Warszawy z 1762 r. autorstwa Ricauta de Tirregaille’a.

Szereg tomów wchodzących w skład kolekcji starych druków BIH pochodzi ze zbioru Gabinetu Nauk Historycznych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego i stanowi w istocie jego depozyt. Większość jednak kolekcji ma proweniencję prusko-pomorską (Gdańsk, Królewiec, Malbork, Szczecin, Toruń), a także śląską (gł. Jelenia Góra). Druki te trafiły do BIH po 1945 r. z tzw. zbiorów zabezpieczonych na Ziemiach Zachodnich i Północnych jako swoista rekompensata strat wojennych. Są wśród nich fragmenty znakomitych księgozbiorów gdańskich (co poświadczają noty własnościowe i ekslibrisy). z Biblioteki Rady Miasta Gdańska pochodzi opatrzona jej exlibrisem strasburska edycja Enchiridionu Erazma z Rotterdamu (1522), czy też świetnie zachowany, noszący superekslibris Gdańska, pierwodruk De re diplomatica Jeana Mabillona (1681), dzieła, jak wiadomo, fundamentalnego dla rozwoju dyplomatyki i paleografii jako nauk pomocniczych historii. Spośród przedstawicieli gdańskiej elity kupieckiej, urzędniczej i naukowej, którzy pozostawili znaki własnościowe na księgach zachowanych w BIH wymienić warto: Jana Jaskego (1528-1578), Henryka Schwarzwaldta (1619-1672), Jana Beniamina Schmiedta, następnie rajcę i historyka Walentego Schlieffa (1680-1750), pastora Jana Fidalke (1703-1763), orientalistę i profesora Gimnazjum Gdańskiego, a także Henryka Rosenberga (1711-1794), tajnego radcę dworu polsko-saskiego. Na książkach znajdujemy również podpisy, m.in. bibliotekarza i bibliografa Gabriela Groddecka (1672-1709) i historyka Jana Uphagena (1731-1802).

Do najcenniejszych gedanianów należy niewątpliwie drugi w Polsce egzemplarz dzieła Thomasa Sprata The History of the Royal Society of London for the Improving of Natural Knowledge (Londyn 1667). Na karcie tytułowej nosi on rękopiśmienną dedykację Henriego Oldenburga, sekretarza Królewskiego Towarzystwa, dla Jana Heweliusza, stanowiąc jeden z symboli łączności europejskiej wspólnoty uczonych XVII w., w której i Rzeczpospolita miała swój udział.

Toruń z kolei reprezentowany jest przez ekslibrisy pastorów: Krzysztofa H.A. Gereta (1686-1757) i Andrzeja Christiana Dittmanna (1710-1767), a Królewiec przez znaki Michaela Lilienthala (1686-1750), znanego kartografa i bibliotekarza, członka Akademii Berlińskiej i Petersburskiej oraz Ludwiga Ernsta Borowskiego (1740-1831), przyjaciela i pierwszego biografa Immanuela Kanta. z dawnego zasobu Biblioteki Zamkowej w Malborku pochodzi natomiast blisko 60 tytułów głównie z zakresu numizmatyki, a także najstarszy druk w całej kolekcji: Erasmusa Stelli De Borussiae antiquitatibus libri (Bazylea 1518). Ze Szczecina z kolei trafiło do Warszawy ponad 40 woluminów z dawnej kolekcji Juliusza von Bohlen (1820-1882), badacza dziejów Pomorza.

Na podstawie spisów inwentarzowych sporządzonych przez Elżbietę Bylinową i ustaleń własnych opr. M.A. Janicki